نگفتى ؟ در جواب گويم : من گفتم كه از قلزم تا عيذاب وبعد از آن صحراهائى خالى است وشنيده نشده است كه * كسى اين دريا را بدانجاها نسبت دهد . با اينكه ما در برخى جواب‌ها از اين دليل درگذشتيم . اگر گفته شود : چگونه يك دريا را مىتوان هشت دريا ناميد ؟ پاسخ گويم : اين بيان براي كساني كه دريانوردى كرده باشند ساده است نبينى چگونه خدا درياى روم را دو دريا ناميده كه مىگويد : موسى به غلامش گفت دست بر نمىدارم تا برسم به برخوردگاه دو دريا ، يا همچنان بروم . پس چون به برخوردگاه آن دو رسيدند . . . « 1 » واين داستان در كرانه‌هاى شام رخ داده است كه نشانه‌هايش آشكار وتپه سنگ موسى هنوز پابرجا است . اگر گفته شود : چرا نگفتى : نتيجهء درهم ريختن دو دريا يكى شدن آن دو است ! گويم : اين درست نيست ، زيرا كه خدا مىگويد : ميان آن دو پرده است وپرده مانع ميان دو چيز است نه يك چيز ! ونيز به اين مخالف گوئيم : اگر چنانست كه تو گوئى ، پس نام هشت دريا در اسلام را براي ما برگو ! پس اگر محيط را ياد كرد گوئيم : اين درياى بىنهايت گرداگرد جهان است ، واگر درياى قسطنطينيه را نام برد گوئيم : اين خليجى از درياى روم است ، كه از پشت سيسيل برآيد ، نبينى كه صقلبيان هميشه در آن مىجنگند ؟ واگر نام خزر را برد ، گوئيم : آن درياچه است نه دريا ! نبينى مردم آن را درياچه طبرستان نامند وكرانه‌هايش به يك ديگر نزديكند ؟ واگر گفت : درياى مقلوبه وخوارزمي ! گوئيم : كسى كه اين دو را دريا بنامد بايستى درياچه‌هاى رحاب « 2 » و

--> ( 1 ) قرآن 18 : 62 . ( 2 ) ن . ك : چ ع : 373 ببعد